Semer yerine eşeklerini döven insanlar: “Au Hasard Balthazar”

 

Au Hasard Balthazar (Rastgele Balthazar)

(1966, Robert Bresson)

Baş karakter olarak bir hayvanı seçen ve ana hikayeyi onun üzerine inşa eden filmlere zaman zaman rastlıyoruz belki, ama sadece çocuk filmlerinde! Eğer Turin Horse, Torino Atı’nı saymazsak ki o filmde kilit bir işlevi olan at oldukça geri planda kalıyordu, Rastgele Balthazar (bildiğim ve araştırdığım kadarıyla) sinema tarihinde bu anlamda bir ilke imza atıyor. Ancak filmin esas önemi elbette bu değil, bu işin biraz tuzu biberi.

Rastgele Balthazar kimilerince Hıristiyanlık üzerine bir film, hatta filmdeki Balthazar karakteri Hz. İsa’yı temsil ediyor. Ancak kendi adıma filmi bu şekilde okumadığımı, hatta aklımın ucundan bile geçmediğini itiraf etmeliyim ve bir Hıristiyan olmadığım için filmdeki sözü edilen dini ögeleri, göndermeleri, metaforları ve göstergeleri farketmemiş veya çözememiş olmam tuhaf karşılanmaz herhalde. Kısacası, ben filme başka bir gözle baktım.

Balthazar küçük kız çocuklarının bir eşeği sevdiği sahnelerle başlıyor. Çocukluk masumluk demek, henüz masumluk kaybedilmemiş, hayatın yükü henüz eşeğin sırtına binmediği gibi çocukların da omuzlarına binmemiş. Herkes sevgi dolu, herkes mutlu.

Eşek deyip geçmeyin, Balthazar diğer hayvanlardan farklı, aynı zamanda zeki bir hayvan, öyle ki onu ortalıkta dolaşan bir hayvan olarak değil kanlı canlı bir karakter olarak görmeye başlarsanız şaşırmayın!

Balthazar büyüdükten sonra babasıyla yaşayan bir çiftçi kızı onu tekrar sahiplenir. Kız hayvana elinden geldiğince iyi bakar, ancak kendi dertleriyle meşguldür, kafası karışıktır, taşradan kaçıp kurtulmakla orada kalmak arasında gidip gelmektedir, aynı zamanda aklından evlilik geçmektedir. Dolayısıyla Balthazar’ı biraz ihmal eder, ancak o kadar kusur kadı kızında da olur.

İbret ise kız kendisinden hoşlanan civarın serserisini reddettiği anda ortaya çıkar. Taşrada adeta racon kesen bu “delikanlı” kızımızdan hoşlanmaktadır. Onun elini tutmak ister, tutamaz. Gider kızın eşeğini döver, sonra arkadaşları da katılır, onlar da döver. Böylelikle “eşeğini dövemeyen semerini döver” sözü tersyüz olur, oğlan kıza sahip olamamanın hırsını hayvandan çıkarır, aynı zamanda gücü yetmediğine (değiştiremediğine) değil gücü yettiğine sataşır. Gücü yetmediği hayattır, hayatıdır.

Kızımızı bir oğlan daha sevmektedir. Oğlanın niyeti ciddidir, evliliktir. Kız ile ilgilenen bu iki erkek adeta birbirinin karşıtıdır. Bresson böylece iki uç noktada duran iki aday çizmiştir ve kızın bir seçim yapması gerekmektedir. Erkeklerden biri serseridir, maçodur, çetesi vardır (60′lardaki motorsiklet çetelerinin taşra versiyonunu düşünün) Kimseye zararı olmayan yaşlı adamları bile dövmekten, haraç kesmekten geri durmaz. Deri ceketiyle arz-ı endam eder. Diğer erkek efendi olandır, niyeti evliliktir, memur görünümüyle, takım elbisesiyle, düzgün bağlanmış kravatıyla kıza gelir, aşkını ilan eder. Ancak, Bresson tek bir diyalogla bize her şeyi özetler. Kız kararını vermiş ve seçimini serseri oğlandan yana kullanmıştır. Kızın diğer oğlana cevabı şöyledir: “Sen sıkıcısın.”

Bu esnada Balthazar serseri delikanlımıza emanet edilir, tahmin edilen şeyin gerçekleşmesi çok uzun sürmez ve genç zevk için eşeğin kuyruğunu ateşe verir! Ancak çok şükür ki Balthazar kısa zamanda kendini kurtarır ve ateşi söndürür. Akabinde, sinemanın en klişe ama aynı zamanda gerçekçi sahnelerinden birine şahit oluruz. Oğlanımız kızın yolunu arabasıyla keser ve “hadi atla!” der, kız bir süre düşündükten sonra buna karşı koyamayacaktır. Zaten Sultan filmindeki Türkan Şoray hariç bugüne kadar bu teklife karşı koyan birine rastlanmamıştır. Klişe dediğim bu sahne aslında seçimi, seçim sonrası girilen ve aynı zamanda geri dönüşü olmayan yolu temsil eder. O kapı açılıp o arabaya binildi mi artık bunun geri dönüşü yoktur.

Balthazar ise artık yaşlandığı için kafasına çekiçle vurularak öldürülecektir, ancak köyün delisi son anda yetişerek onu almak istediğini söyler. İlk başta bizleri sevindiren bu birliktelik adamın Balthazar’ı sandalye ile dövmesiyle son bulur. Balthazar oradan da kaçar ve bir sirke düşer. O da ne? Balthazar toplama çıkarma gibi temel işlemleri ayağıyla yere vurarak yapabilmektedir, aynı zamanda bu sahne bizler için bir kez daha Balthazar’ın sıradan bir eşek olmadığının altını çizer, o çok özel bir hayvandır, aslında bazı insanlardan daha “insandır”.

Balthazar rastgele bir sahipten başka bir sahibin eline düşerken taşradaki insanların hayatları da akar gider. Herkes kendi derdindedir. Herkes kendi işiyle meşguldür. Balthazar bu sefer hayvanlarını sürekli kırbaçlayan, onlara eziyet etmekten adeta zevk alan zalim bir bakıcının eline düşer. Yaşlı adam aynı zamanda kıza da göz koymuştur! Ancak kızı ibretlik, çok daha büyük bir tehlike beklemektedir, kız serseri genç ve arkadaşlarının tecavüzüne uğrar. Böylelikle gencin esas niyeti de açığa çıkmış olur!

Balthazar ise tekrardan tecavüz olayı nedeniyle peşlerine düşen köylülerden kaçan serseri gencin ve arkadaşlarının eline düşer. Onlar ise eşeği artık ellerine ne geçtiyse yine dövmeyi tercih ederler! Vurdukça vururlar, daha sert vururlar! Hayat onlara ne kadar sert geliyorsa o kadar sert vururlar! Balthazar yine kaçar.

Artık son dönemece gelinmiştir. Balthazar gecenin karanlığında çayırlarda ilerlerken bir grup avcının tüfeğine isabet olur. Bu sefer durum ciddidir, yaralıdır. Elinden bir şey gelmez. Akıllıdır akıllı olmasına, farklıdır, daha insandır ama yarasını kendi kendine saracak kadar değil. Ölmek için bir yer arar kendine, bir sürü arar. Kalabalık içinde ölmek ister. Belki de “insanca muamele göreceği” bir yer arar. Gider bir sürü bulur, orada ölümü bekler. Ancak çok geçmeden sürüdeki hayvanlar, yani arkadaşları ona sırt çevirir, yanından uzaklaşır, adeta ona “vebalı” gibi davranırlar, çünkü artık o leşe dönüşecek ve bir işe yaramayacaktır onların gözünde. Sürü hayatına devam eder, Balthazar ölür.

Rastgele Balthazar çok önemli bir filmdir. Eşekleri dövmeyen, atları vurmayan, tavşanları avlamayan insanların filmidir.

 

 

 

Bu yazıyı paylaş:
  • Facebook
  • Twitter
  • Google Bookmarks
  • email
  • MySpace

Yorumunuzu bildirin

Yazı hakkında yorum yapabilmeniz için giriş yapmalısınız.

Kategoriler
  • +2017
  • +Dosyalar
  • +DVD Köşesi
  • +Festival ve Seçkiler
  • Film Eleştirileri
  • +Genel
  • +Hacksaw Ridge
  • +Söyleşiler
  • Yönetmenler